ساسهای تختخواب (bed bugs) حشراتی خونخوار هستند که در طول تاریخ همراه انسان بودهاند. حدود ۱۰۰ گونه ساس وجود دارد، اما تنها سه گونه از آنها خون انسان را میمکندbumblebee.org. این حشرات بالغ حدود نیم سانتیمتر طول و به رنگ قهوهای مایل به قرمز هستند و بدنشان پیش از غذا کاملاً تخت استbumblebee.org. ساسها برای پیدا کردن میزبانشان از نشانههای زیستی مانند گرمای بدن و دیاکسید کربن استفاده میکنندmynewsdesk.com. هنگام گزش، دهان نیمانند آنها سوراخ پوست را پیدا کرده و ترکیبی از پروتئینها را تزریق میکنند که موجب گشادشدن رگهای خونی و بیحسی محل میشودrentokil.com. این مواد خارجی از یکسو از احساس درد جلوگیری میکنند و از سوی دیگر دستگاه ایمنی را تحریک مینمایند. در نتیجه، برخی افراد پس از گزش ساس هیچ علامتی نمیبینند، اما برخی دیگر دچار ضایعات قرمز، ورم و خارش شدیدی میشوند که ممکن است هفتهها باقی بماندrentokil.comhealth.harvard.edu. الگوی گزش ساسها میتواند متغیر باشد؛ علامتها گاهی بهصورت خطی یا خوشهای ظاهر میشوند و گاهی نامنظم در هر نقطه از بدن رؤیت میگردندhealth.harvard.edurentokil.com.
ساسهای تختخواب حشراتی خونخوار و تخت هستند که پیش از تغذیه برآمده میشوندbumblebee.org. بهطور معمول هر ساس برای هضم خون خود ۵ تا ۱۰ دقیقه طول میکشد و میتواند چند میلیلیتر خون ببلعد. جالب است که آنها مثل پشهها یا زنبورها بال ندارند و ناچارند همیشه راه بروند تا میزبان جدید را پیدا کنندrentokil.com. افزون بر این، ساسها توانایی شگفتانگیزی در تحمل گرسنگی دارند؛ گزارشها نشان میدهد برخی افراد بالغ میتوانند تا یک سال بدون تغذیه زنده بمانندrentokil.combumblebee.org. در شرایط سرد نیز آنها به حالت کمتحرکی (دیپاز) میروند و میتوانند بیش از یک سال بدون غذا دوام بیاورند. در نتیجه، ساسها میتوانند ماهها در اثاثیه یا انبارهای خالی منتظر میزبان بمانند.
زندگی اجتماعی و جابجایی ساسها
هرچند ساسها مثل مورچهها کلونی واحد ندارند، اما تمایل به تجمع گروهی دارند. آنها در تودههایی به نام «رفوژیا» در شکافهای دیوار یا مبلها جمع میشوند و با قرار گرفتن کنار هم رطوبت و انرژی خود را حفظ میکنند. در این تجمعها، ساسها فرمونهایی ترشح میکنند که دیگر افراد را از حضورشان مطلع میکند و در صورت خطر باعث پراکندگی آنها میشودpmc.ncbi.nlm.nih.gov. مدفوع ساسها نیز پر از ترکیبات فرّار است که به ساسهای در حال تغذیه در شب کمک میکند راه بازگشت به پناهگاه خود را پیدا کنندpmc.ncbi.nlm.nih.gov. همین رفتار تودهای و حفاظت از رطوبت باعث شده ساسها در محیط تاریک خیلی خوب زنده بمانند. بهعلاوه، ساسها معمولاً در فاصله چند متری از محل خواب یا نشستن میزبان پنهان میشوند. آنها میتوانند چندین متر (تا حدود ۶ متر و حتی بیشتر) راه بروندmynewsdesk.com، پس بهسادگی میتوانند از طریق مبلمان، لباس یا چمدان به محل جدیدی منتقل شوند.
برای تشخیص حضور ساسها باید به اطراف محل خوابیدن دقت کرد. آنها معمولاً در درزهای تشک، چارچوب تخت، قاب عکسها و پشت پریزهای برق پنهان میشوند. یکی از نشانههای اولیهٔ وجود ساس، دیدن لکههای تیرهای روی ملحفه یا دیوارهاست که مدفوع آنهاست. در گذشته، مردم راههای قدیمی هم برای مقابله با این پدیده امتحان کردهاند. مثلاً در اروپای شرقی از برگ لوبیا استفاده میکردند؛ روی برگهای لوبیا هزاران خار ریز وجود دارد که پاهای ساسها را به دام میاندازدsmithsonianmag.com. همچنین روشن کردن شمع در حاشیهٔ تخت یکی از روشهای قدیمی بود تا حشرات پنهان را بسوزاندpctonline.com. البته این روشها گاهی جواب میداد، ولی با آمدن گرمایش مرکزی در اوایل قرن بیستم، خانهها در تمام سال گرم شده و ساسها با سهولت بیشتری تکثیر شدند.
گذار صنعتی و بازگشت ساسها
در دههٔ ۱۹۴۰ یک سم اعصاب قوی به نام DDT عرضه شد که برای مبارزه با حشرات آفت استفاده میشد. این سم وقتی روی تشک و تخت اسپری میشد، ساسها را فلج و میکشتbedbugs.org. استفاده گسترده از DDT و سایر سموم کلره تا دههٔ ۱۹۷۰ ادامه داشت. سپس چون مشخص شد این سموم در محیط انباشته میشوند و برای انسان و جانوران خطرناک است، بسیاری کشورها DDT را ممنوع کردندbedbugs.org. نتیجه این بود که ساسها برای مدتی تقریباً ناپدید شدند. اما پس از دههها سکوت نسبی، دوباره بازگشتند. در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیستویکم، سفرهای بینالمللی سریع، امکان جابجایی ساسها را به هر گوشهٔ دنیا فراهم کردrentokil.com. بسیاری از نسلهای جدید ساسها در برابر آفتکشها مقاوم شدهاند و پوست ضخیمتری پیدا کرده یا توانایی سریعتری در تجزیه سموم در بدن دارند.
مقابلهٔ نوین با ساسها
امروزه با علم بیشتری میتوانیم با ساسها مبارزه کنیم. یکی از اثربخشترین روشها گرما دادن شدید به محل آلودگی است؛ تحقیقات نشان داده که ساسها و تخمهایشان در دمای بالاتر از ۴۵ درجه سانتیگراد نمیتوانند زنده بمانندsmiteamite.ca. بنابراین تجهیزات گرمایشی ویژهای وجود دارد که تمام اتاق یا لوازم آلوده را تا ۵۰–۶۰ درجه گرم میکنند تا آلودگی کاملاً نابود شود. روش دیگر استفاده از جاروبرقی صنعتی است: مکش قوی با فیلتراسیون HEPA میتواند تمام ساسها و تخمهای واضح را از تشک، فرش و مبلمان جمعآوری کندsmiteamite.ca. این کار بیخطر و شیمیایی نیست و در کنار سایر روشها (مثل روکش تشک آفتابخوراک یا اسیدبوریل) نقش مؤثری در کاهش جمعیت ساسها دارد.
حالا دیگر لازم نیست برای از بین بردن ساسها سراغ دشمن قدیمیشان یعنی سوسکها برویم. با رعایت بهداشت منزل، شناسایی سریع آلودگی و بهکارگیری روشهای نوین (گرما و مکش) میتوان این مهمان ناخوانده را مهار کرد. هرچند ساسها بسیار مقاوماند، اما انسانها هم ابزارهای قویتری در دست دارند که میتوانند بقای این حشرات را به چالش بکشندsmiteamite.casmiteamite.ca.
منابع: این مقاله بر اساس منابع علمی و گزارشهای معتبر تهیه شده است؛ برای نمونه مطالبی از سایتهای تخصصی و مقالات منتشر شده در زمینهٔ ساسها بهکار گرفته شده استbumblebee.orgrentokil.compmc.ncbi.nlm.nih.govhealth.harvard.edumynewsdesk.comsmithsonianmag.compctonline.combedbugs.orgsmiteamite.ca.
