پسیل معمولی پسته ( Agonoscena Pistaci Burckhardt & Lauterer)، یکی از آفات بومی مهم باغات پسته در ایران است که با تغذیه از شیره نباتی در پشت برگها، روی جوانه ها و میوه ها، خسارت جبرانناپذیری به محصول پسته وارد می آورد. باغداران به آن شیره خشک میگویند، زیرا عسلک دفع شده از انتهای بدن پورههای این آفت در مقابل هوا خشک شده، تبدیل به دانه های مدور شکر مانندی میشود که روی برگها و زیر درخت میریزد به طوری که گاهی در سالهای بعد نیز روی عملکرد کمی و کیفی محصول تأثیر میگذارد. تغذیه پوره ها و حشرات بالغ این آفت از شیره گیاهی سبب ریزش جوانه ها، برگها و پوکی دانه ها می شود. پسیل معمولی پسته بلافاصله پس از متورم شدن و باز شدن جوانه های پسته در روزهای اول بهار شروع به فعالیت میکند و جمعیت آن معمولا به طور سریع افزایش مییابد. وجود تراکم شدید جمعیت حشره همزمان با شروع مغز بستن و یا پس از آن، موجب اختلال در روند پر شدن مغز می گردد و در نتیجه خسارت زیادی به محصول پسته وارد میآورد.
مشخصات ظاهری و مراحل رشد:
پسیل معمولی پسته دارای سه مرحله کلی زندگی شامل: تخم، پوره (نوزاد) و حشره کامل است.
الف) مرحله تخم: تخمها در ابتدا کرم رنگ و به تدریج نارنجی رنگ میشوند. از نظر شکل ظاهری کشیده و بیضی شکل بوده و طول آنها ۲/۰ میلیمتر و عرض آنها ۱/۰ میلیمتر است.
ب) مرحله پوره (نوزاد): نوزادی که از تخم بیرون میآید در اصطلاح “پوره” نام دارد که خود دارای پنج مرحله رشدی است. به این ترتیب که نوزاد خارج شده از تخم را “پوره سن اول” مینامند که کاملا زرد رنگ است. بعد از مدتی پوره سن اول پوستاندازی کرده و نوزاد بزرگتری به نام “پوره سن دوم” به وجود میآید که کمی تیرهتر است و تحرک بیشتری دارد. این روند ادامه دارد تا در نهایت پس از چهارمین پوستاندازی “پوره سن پنجم” ایجاد میشود که کاملا دارای لکههای قهوهای یا سیاهرنگ روی بدن است و در کل تیره به نظر میرسد و به طول ۹/۰ میلیمتر و عرض ۴/۰ میلیمتر میباشد. تمام سنین مختلف پورگی بدون بال بوده و قادر به پرواز نمیباشند.
ج) مرحله حشره کامل: پوره های سن پنجم قبل از تبدیل شدن به حشره کامل به مدت ۲۴ ساعت به حالت سکون بوده و پس از آخرین پوستاندازی تبدیل به حشرات کاملی میشوند که از نظر جنسیتی برخی ماده و برخی نر هستند. حشره کامل پسیل معمولی پسته از نظر ظاهری به دو فرم زمستانه (بزرگتر و تیرهتر) و تابستانه (کوچکتر و روشنتر) دیده میشود. فرم زمستانه به طول ۹/۱ ـ ۱/۲ میلیمتر و به رنگ خاکستری یا قهوه ای است. فرم زمستانه از شهریور ماه به تدریج در میان حشرات کامل در باغها ظاهر میشود. فرم تابستانه به طول ۵/۱ ـ ۷/۱ میلیمتر و به رنگ کرم یا نارنجی کم رنگ است. فرم تابستانه از اواسط اردیبهشت ماه در باغها ظاهر شده و تا مهر ماه دیده میشود.
روش زندگی:
حشرات کامل زمستانگذران (فرم زمستانه) پسیل از اواسط اسفندماه (بسته به منطقه و شرایط آب و هوایی از ۱۰ تا ۱۵ اسفند ماه) از مکانهای زمستانگذرانی خود خارج شده و در باغ شروع به پرواز میکنند. این اولین زمانی است که باغدار با دیدن جمعیت انبوه آفت در باغ خود به فکر سمپاشی میافتد. مهمترین نکتهای که در اینجا باغداران بایستی به آن توجه نمایند این است که پسیلهای زمستانگذران هیچگونه خسارتی به درخت وارد نمیکنند چرا که یا به کلی تغذیهای نمیکنند و یا تغذیه ناچیزی دارند. حضور پسیلهای زمستانگذران تا اواخر فروردین ماه در باغ ادامه دارد و در این زمان تمام آنها پس از تخمگذاری روی درخت، میمیرند. تخمهای گذاشته شده پس از چند روز باز شده و اولین پورهها روی جوانههای گل و میوه ظاهر میشوند. این پورهها دوره رشدی خود را طی کرده و تبدیل به حشرات کامل میشوند و حشرات کامل نیز پس از جفتگیری تخمگذاری میکنند که مصادف با اواخر اردیبهشتماه و همزمان با تورم جوانه در درختان پسته بوده و حداکثر تخمگذاری با باز شدن برگهای درختان پسته در بهار اتفاق میافتد. بنابراین طول دوره یک نسل پسیل معمولی پسته حدود یکماه میباشد. این روند ادامه مییابد و بدین ترتیب تقریبا هر یک ماه یک نسل از این آفت تولید میشود و با این حساب تا آخر شهریور و اواسط مهر ماه پنج نسل از این آفت را خواهیم داشت. حشرات کامل نسل پنجم (زمستانگذران) به تدریج با سرد شدن هوا به پناهگاههای مختلف مهاجرت کرده و آماده زمستانگذرانی میشوند.
نحوه خسارت:
هم پوره پسیل و هم حشره کامل با فرو بردن خرطوم در سطح برگها از شیره گیاهی تغذیه میکنند. مواد پروتئینی شیره گیاهی را جذب نموده و مواد قندی را به صورت شیره دفع مینمایند. این مواد قندی در مجاورت هوا خشک شده و به آن شکرک میگویند. از دست رفتن شیره گیاهی باعث ضعف عمومی درختان پسته و ریزش زودتر از موعد برگها، جوانهها، دانه های کوچک، زردی، خشک شدن و پیچیدگی برگها میشود. پسیل معمولی پسته موجب تشکیل ناقص مغز (پر نشدن کامل مغز) و بعضی اوقات پوکی کامل (نبستن مغز) در دانه میشود. خسارت پورههای پسیل پسته روی درختان در خرداد و مرداد ماه بیشتر از سایر مواقع سال است.
کنترل پسیل پسته:
الف – مبارزه زراعی:
- هرس صحیح درختان پسته: انجام هرس صحیح و خشک بری درخت موجب جلوگیری از تراکم شاخهها و در نتیجه کاهش جمعیت آفت خواهد شد.
- شخم زمستانه و پاشکنی درختان: شخم زمستانه به دلیل زمستانگذرانی آفت در زیر علفهای هرز و خاک ضروری میباشد. شخم زمستانه موجب کاهش جمعیت پسیل معمولی پسته شده و از جمعیت آفت در بهار می کاهد. عملیات شخم باید در اواخر آذر تا اوایل اسفند ماه انجام گیرد. اما از طرفی دشمنان طبیعی آفت هم (بخصوص زنبور Psyllaephagus pistaciae) در همین مکان زمستانگذرانی میکنند، بنابراین توصیه میشود عملیات شخم فقط در بین ردیفها صورت گیرد و روی ردیفها (حدودا به عرض ۲ متر) دست نخورده باقی بماند.
- یخآب زمستانه: یخآب هم مانند شخم موجب از بین رفتن پسیلهای زمستانگذران میشود. در اینجا نیز بایستی دقت کنیم یخآب فقط در بین ردیفها انجام گیرد.
- تغذیه: کوددهی مناسب باعث تقویت درختان شده و خسارت کمتری متوجه درخت میشود.
- چالکود:چالکود باعث هدایت ریشه ها به طرف چاله ها میشود.
- اصلاح بافت خاک: اصلاح بافت خاک با کودهای مناسب ( پتاسه) باعث تقویت درختان و مقاومسازی آنها میشود.
- آبیاری: از آنجا که پسیل معمولی پسته حشرهای آبگریز است، بیشتر خسارت آن متوجه باغهای کم آب میباشد. آبیاری مناسب ترجیحا آبیاری قطرهای با ایجاد رطوبت مناسب موجب افزایش تحمل درخت شده و شرایط مطلوبی برای فعالیت دشمنان طبیعی فراهم میکند، که کاهش جمعیت پسیل پسته را به همراه دارد.
- مبارزه با علفهای هرز: شخمهای بهاره و پائیزه جهت از بین بردن علفهای هرز در اوایل فصل قبل از هجوم پسیل پسته به باغها و در اواخر فصل پس از برداشت محصول جهت از بین بردن جمعیت زمستانگذران پسیل پسته بسیار مؤثر میباشد.
- استفاده از ارقام مقاوم: کاشت ارقام مناسب مقاوم به پسیل پسته راهکار دیگر جهت مبارزه با این آفت میباشد.
بـ مبارزه بیولوژیک:
حشراتی از جمله زنبور پارازیتوئید Psyllaephagus pistaciae ، کفشدوزک، بالتوری سبز و سن شکارگر از دشمنان طبیعی پسیل پسته بوده و در کنترل جمعیت این آفت مؤثر میباشند.
ج- مبارزه فیزیکی:
نصب تله های چسبی زرد رنگ: کارتهای زرد رنگ مورد استفاده در باغهای پسته با ابعاد ۲۰*۱۰ سانتیمتر، با چسب مخصوصی از مواد پولی بوتنها همراه با واکس مخصوص و یا اس تی پی و یا مواد دیگری که حالت چسبندگی خود را ۱۰ تا ۱۵ روز حفظ مینمایند، آغشته میشوند. حشرات کامل پسیل به طرف رنگ زرد جذب شده و به سطح کارتها میچسبند. معمولا کارتها در وسط نیمه بالایی درخت نصب میشوند. تحقیقات نشان میدهد که تله چسبی برای حشرات کامل نسل زمستانگذران و نسل اول مفیدتر است. زمان تله گذاری دهه سوم اسفند تا یک هفته قبل از باز شدن جوانه ها می باشد. باید دقت شود همه کارتها حداکثر تا آخر فروردین از روی درختان جمعآوری گردد و پس از شستشو با آب گرم برای استفاده در سال بعد نگهداری شوند.
دـ مبارزه شیمیایی
سمپاشی زمستانه: سمپاشیهای زمستانه در کنترل پسیل معمولی پسته در سال بعد تأثیر چندانی ندارد.
سمپاشی بهاره:
- فروردین: در اغلب موارد در اوایل فصل بهار و به خصوص فروردین ماه پسیل پسته نیاز به کنترل و سمپاشی خاصی ندارد. ولی در شرایط خاص و جمعیت بسیار بالای آفت میتوان از صابونهای حشره کش مخصوص محلولپاشی و یا سموم دارای خطر کم بر روی دشمنان طبیعی استفاده کرد.
- اردیبهشت: در اردیبهشت ماه هم باید سعی شود از سموم کمتر استفاده شود ولی در صورتی که مبارزه شیمیایی ضرورت داشت مانند فروردین ماه عمل شود.
- خرداد: در صورتی که جمعیت آفت به بالای ۱۰ تا ۱۵ پوره روی هر برگچه رسید، مبارزه شیمیایی انجام گیرد.
سمپاشی تابستانه:
- تیر و مرداد: در صورت رسیدن جمعیت آفت به بیش از ۱۰ پوره پسیل روی ۵۰ درصد از برگها مبارزه انجام گیرد.
- شهریور: شهریور ماه غالبا زمان برداشت محصول میباشد و دیگر نیازی به سمپاشی نیست، اما در صورت وجود جمعیت بالای آفت میتوان با احتیاط عمل سمپاشی را انجام داد.
